Uzun zaman idi ki, kitab müzakirələrində iştirak edə bilmirdim. Öz klubumun fəaliyyətini dayandırmış, digər klublarda iştiraka isə vaxt tapmırdım. Nəhayət, çoxdandır üzv olduğum, ancaq sadəcə ilk görüşlərinə qatıldığım, sonra isə vaxtın mənə uyğun olmaması səbəbilə iştirak edə bilmədiyim “Valideyn kitab klubu” görüşü bazar gününə təyin etdi və mən də iştirak üçün fürsət tapdım. Oxunacaq kitab koreyalı müəllif “Kanq Conq-yon”un “Məşğul Ailə” kitabı idi. Bu kitabı daha əvvəl kitabçılarda görüb, müəyyən qədər vərəqləmiş və məzmunu ilə tanış olmuşdum. Xoşuma gəlmişdi, ancaq almamışdım. Artıq kitabxanamdaki kitabları mütaliə edib yekunlaşdırmağa təmərküzləşdiyim üçün son zamanlar çox nadir kitab alırdım. Müzakirəsinə qatılacağım üçün bu kitabı almaq artıq fərz olmuşdu. Cüməyə gedərkən metronun çıxışındaki kitabçıdan aldım. İşə qayıdarkən bir hissəsini axşam da geri qalan hissəsini oxudum və beləcə kitab bir gün içində yekunlaşdı. Zatən çox xırda kitab idi və hekayə janrında yazıldığı üçün də axıcı idi.

Mən şərq və qərb ədəbiyyatından müxtəlif əsərlər mütaliə etmişəm, ancaq xüsusilə bəzən uzaq şərq deyə də tərif edilən Koreya, Çin və Yaponiyanın ədəbiyyatına o qədər də bələd deyiləm. Və o bölgənin əsərlərindən oxuduqlarım bir əlin barmaqlarını keçməz. Mən onları daha çox izləməyi sevirəm. Digər doxsanların uşaqları, yaxud daha sfesifik olaraq oğlanları kimi Bruce Lee, Ceki Can, Toni Jaa kimi şərq aktyorlarının döyüş filmləri ilə böyümüşük və idmana olan xüsusi marağım məni bu filmlərin bir növ ağuşuna salıb. Hətta Yapon döyüş növlərindən cüdo, karate və aykido, Çin döyüş növlərindən Vu şu, Vinq çun, Kareya döyüş növlərindən Teykvando ilə müəyyən qədər məşğul olub, o filmlərin haqqını vermişəm.

Nə isə mətləbdən çox uzaqlaşmadan keçək kitaba. Kitabın ilk səhifələrini oxuyarkən dedim aha gedirik yenə depressif bir hekayənin mərkəzində ağlamağa. Hətta mən ona ağlamaq da deməzdim xüsusilə yaponlar elə dram edirlər ki, adamın damarlarında qanı donur ağlaya da bilmirsən. Bunu filmlərindən də çox rahat müşahidə edə bilərsiniz. Çox şükür bu hekayə o qədər qəlizləşmədi və sürətli davam edib, mətləbini gec olmadan izhar etdi.

Kitab, günümüz insanının hər şeyə sahib ikən gərəksiz məşğuliyyətlərlə özünü yalqız qoymağından bəhs edir. Hekayə bir ailənin üzvü olan 4 nəfəri anladır. Ata Zəhmətkeş, ana Təmizkar, oğul Çalışqan və qız Zərif. Bəli, bunlar personajların adlarıdır. Təmsili onların hallarını izahla deyil, birbaşa adlarına yansıdaraq verib müəllif. Qısaca hekayənin məzmununu anladıb, keçəcəm kitabdan aldığım qeydlərə. Hekayənin məzmununu da elə ən yaxşı kitabın sonundaki xülasə ilə verə bilərəm məncə.

“Məşğul Ailə

Bu ailə adından da göründüyü kimi, məşğuldur. Zəhmətkeş müəyyən uğur əldə etmək üçün yüksək vəzifəli şəxsə yaltaqlanmaqla, Təmizkar daim tərif eşidən evdar qadın olmaq üçün təmizlik işləri görməklə, Zərif gözəlləşmək üçün geyinib-keçinməklə, Çalışqan isə özünü yaxşı göstərmək üçün hər şeyə müdaxilə etməklə məşğuldur. Hətta onlar bir-birlərinin üzlərini az qala unudacaq dərəcədə məşğul idilər. Elə bu səbəbdən də yalqız idilər. İstər evdə, istərsə də çöldə özlərini tənha hiss edirdilər. Elə bir gün gəlib çatdı ki, artıq daim məşğul olmaqdan əl çəkdilər.”

Bu yerdə kitabdan nəqli saxlayıb, özüm davam edim. Necə oldu ki, belə oldu? Sualını verdiyinizi eşidir kimiyəm. Cavab kölgələrin yer dəyişməsi və üsyanıdır. Bəli, kölgələrin yer dəyişməsi və üsyanı. Belə ki, ailə üzvlərinin kölgələri artıq onların kölgəsi olmaqdan yorulub ailə daxilində yer dəyişmə edirlər. Və bunu fərq edən ailə üzvləri başlarına gəlmiş bu faciəvi hadisəyə həll yolu axtararkən kölgələrlə dialoqa girmək məcburiyyətində qalırlar. Kölgələrlə olan sövdələşmələrinin nəticəsi olaraq sakitləşirlər. Yaşadıqları həyatın dadını çıxarmağa başlayırlar. Daha ətraflı alıb, oxuyaraq siz də oxumağın dadını çıxara bilərsiniz.

Bir-iki texniki tərəfə fikrimi də bildirim. Mən ümumiyyətlə TEAS Press nəşriyyatının nəşrlərini sevərək oxuyur, həm kağızlarının keyfiyyətini, həm dizaynı, həm də tərcümələrini çox bəyənirəm. Bu kitab da TEAS Pressin uşaq və yeniyetmələr qolu olan 3 alma nəşriyyatında çap olunub və hər cəhətdən əladır. Könül rahatlığı ilə alıb, oxuya bilərsiniz. Qeyd edim ki, kitab həm də illustrasiyalarla zənginləşdirilib və oxuyarkən bir uşaq kitabı oxuyur kimi hiss edirsiniz. Və hər nə qədər uşaq və yeniyetmə nəşri olsa da, illustrasiya və sadə janrda təlif edilmiş olsa da, xəfifə alınacaq kitab deyil. Hətta inanın, uşaq kitabı heç deyil. Çünki bu gün uşaqlarımızın məşğuliyyətinin səbəbi elə bizim özümüzük. Ona görə də bizim bu mesaja ehtiyacımız var ki, biraz yavaşlayaq və özümüzə də, onlara da vaxt ayıraq.

Gələk kitabdan aldığım qeydlərə.

Çalışqan (evin oğlan uşağı) kölgələrin yerinin dəyişdiyinin fərqinə varır və artıq onun həyatı səktəyə uğrayır. Bu onu həm qorxudur, həm də təşvişə salırdı. İmkansız kimi gördüyü bu hadisənin baş verməsi qarşısında aciz idi. Ancaq əsas problem bundan da böyük idi. O, bu haqda ailəsindən heç kimlə danışa bilmirdi. Çünki heç kim onu dinləmirdi. Hər kəsin işi başından aşırdı. Hər kəs məşğul idi. Bu hissəni oxuyarkən bir cümlə keçdi ağlımdan; “laqeydsizlik bir nəfərin qeydə ehtiyacı olduğu an fərq edilir”. Bəli, həmin günə qədər hər kəs məşğul olduğu üçün insanların bir-birinə qarşı laqeyd və biganə olmağı problem deyildi. Onlar bir evin içində bir-birlərindən uzaqda yalqız yaşayırdılaq! Ancaq bu yalqızlığın fərqinə varmırdılar. Bir mütəfəkkirin dediyi kimi –birdən çox mütəfəkkirə nisbət edildiyi və dəqiq bir əsərdən oxuduğumu xatırlamadığım üçün ad zikr etmirəm- “insanların çoxu 16 yaşında ölür, ancaq 70 yaşında basdırılır.” Bəli bu bir həqiqətdir. Bu günün insanı sürətlə harasa gedir. Hara getdiyini soruşanda elə o da həmin kəlimədən istifadə edir: “harasa”. Mehmet Dinçin çox sevdiyim və təəssüf hissi ilə həmfikir olduğum bir sözü var. Deyir ki, əşyadan yana zəngin, insandan yana fəqir bir dövrdə yaşayırıq. Bu sözü deyərkən o, ətrafımızda insanların olmamağından yox, əksinə sayıca çox olsaq belə varlığımızın bir-birimiz üçün bir məna ifadə etməməyindən bəhs edir. Ruhsuz qələbəliklər kimi yaşayırıq! İlgiyə, sevgiyə, qeydə, şəfqətə ehtiyac duyan, lakin bunları nə görən, nə də göstərən insanlarıq bu gün.

İkinci qeydim öz normalımızdan bərk-bərk yapışıb, dəvəquşu misalı baxışımız haqqındadır. Ev əhli kölgələrlə bir sövdələşmə edirlər. Bu sövdələşməyə görə onlar artıq çox məşğul olmayacaq və özlərinə və bir-birlərinə vaxt ayıracaqdılar. Bu şərtə qarşılıq kölgələr də onlarla birgə olacaq çıxıb getməyəcəkdilər. Ailə şərti qəbul edir, ancaq həmin günü yatıb, səhər olan kimi köhnə adətlərinə geri qayıdırlar. Yenə məşğul şəxsiyyət roluna girilər. Maraqlıdır ki, bir gün, hətta bir-neçə saat əvvəl and-aman edən bu insanlar işləri həll olan kimi öz adətlərinə qayıtmışdılar. Burada Qurani Kərimin insan haqqında onun nə qədər nankör və unutqan olduğunu vurğuladığı ayətlər ağlıma gəldi. Və başımıza gələn hadisələr çox qeyri adi və faciəvi olsa da, özünü dəyişməyin asan olmadığını hekayə bizə ibrətamiz şəkildə təqdim etdi.

Üçüncü qeydim “Kölgəsiz insanlar! Bu ifadə sanki ruhu olmayan insan təsəvvürü yaradır.” Cümləsi ilə əlaqəlidir. Müəllif hekayənin axışını pozmadan araya çox dərin ifadələr yerləşdirib, keçir sanki. Kölgəsiz insanlar. Ruhun insanda bir rolu var. İnsan sadəcə cəsəddən ibarət bir varlıq deyil. Ruh insanın özünü ifadə edən kəlimələrdən biridir. Ruhsuz insan bizdə ya ölüdür, ya da ölüyə taydır. Bu gün insanlar olaraq biz ruha sahib olduğumuzu nə qədər müşahidə edirik? Bu ifadə ilə bağlı ağlıma gələn bir hekayəni anladıb, üçüncü qeydimi yekunlaşdırıram. Ali Ural Posta qutusundaki mızıka adlı əsərində belə bir hekayə anladır: “Bir gün səhər quş səsləri ilə oyandım. Necə də gözəldir. Elə deyilmi? Xeyr, deyil. Çünki bu açıq pəncərəmdən içəri girib, yastığıma saplanmış qarğanın səsi idi. -Bilirəm quş deyərkən ağlınıza qarğa gəlmədi.- Görəsən qarğa deyərkən, ağlımıza qarğanın gəlməməsi qarğa quş olmadığı üçündür, yoxsa qarğanın növünün ən bariz xüsusiyyətlərindən olan gözəl səsdən məhrum oluşudur? Üzümü yuyarkən düşündüm; görəsən adam\insan deyilərkən mən ağla gəlirəmmi?.”

Dördüncü qeydim isə qonşunun toyuğu haqqındadır. Belə ki, kölgələr ilk başda ailə fərdləri arasında yerdəyişmə edirlər ki, bəlkə onlara düşən adam çox məşğul, yorğun və yalqızdır, ancaq digərləri elə deyil. Və beəcə yer dəyişdirərək istirahət edərlər. Nəticədə isə agah olurlar ki, bunların heç birinin bir-birindən bu mənada bir fərqi yoxdur. Və elə özləri bu vəziyyəti izah edərkən deyirlər ki, “bəzən qonşunun toyuğu adama qaz kimi görünür”. Məsələ burasındadır ki, günün çox ciddi bir hissəsini sosyal medyada keçirən bizlər orada başqalarının qaz görünən toyuqlarına baxıb, öz hinimizdən narazı və bezgin bir həyat yaşayırıq. Hətta bizimki də həyatdır?! Gör camaat nələr edir?. Deyirik. Düşünürəm ki, heç kimin toyuğuna baxmağa ehtiyac yoxdur. Lap elə cücə də olsa, özümüzdə olanın qədrini bilək. Əks təqdirdə heç kim öz qazını bizimlə bölüşən deyil. Nəticədə də nə qaza əlimiz çatacaq, nə də cücəmiz böyüyüb toyuq olacaq. Yəqin anlada bildim. Məsələ nə toyuqdur, nə də cücə...

Beşinci qeydim dəyişimin tələbi ilə bağlıdır. Dəyişim zəhmət istəyir, səbr istəyir, səbat istəyir, qərarlılıq istəyir. Hekayədə kölgələr bir müddət insanları tərbiyə edirlər. Özləri istədikləri kimi hərəkət edir və sahiblərinin də onlara tabe olmağını təmin edirlər. Beləcə ailə fərdləri öz komfortlarından çıxır və normal insan həyatı yaşamağa və özlərini, sevdiklərini və dünyanı kəşf etməyə başlayırlar. Maraqlısı isə budur ki, müəllif ən sonda deyir ki, artıq bilinmir insanlarmı kölgələri təqib edir, yoxsa kölgələrmi insanları. Dəyişmək istəyən insan başda müəyyən bir plan və prinsipləri təqib etməlidir. Ancaq artıq dəyişim baş tutduqda həmin dəyərlər insanla bütünləşdiyi üçün onlar bir-birlərinin ayrılmaz parçası olur və hansının digərini dəyərli etdiyini seçmək çətinləşir.

Altıncı qeydim marağı diri tutmaq ilə əlaqəlidir. Kölgələrin özbaşına hərəkət edib, sahiblərini tərbiyələndirdiyi bir gündə Təmizkarın kölgəsi qonşuya keçir. Təmizkar ondan hara getdiyini soruşanda isə deyir: “yandakı evdən xoş ətirli qoxular gəlir, sadəcə, maraq üçün ora gedirəm, görüm nə bişirirlər.” Bu gün itirdiyimiz başlıca insani xüsusiyyətlərdən biri də maraqdır. Bir tarixçi yazar Misirdə gəzərkən yanındakı adama Piramidaları göstərəndə nə var ki, orada dediyini və heç maraq göstərmədiyini anlatmışdı bir dəfəsində. O marağımızı itirdiyimizi halbuki, həyatda ancaq onunla diri qala biləcəyimizi anladırdı. Həqiqətən də, düşünsənizə, insan anadan olandan bu yana hər şeyi maraq duyğusu ilə öyrənməyibmi? Tanımaq, bilmək, görmək, eşitmək üçün olan marağımız bizi dünya ilə tanış edib. Bu sayədə ayaq açıb, yerimişik. Bunun nəticəsində dil açıb, danışa bilmişik. Marağımız bizim evlənməyimizə övlad sahibi olmağımıza və yaşamımızı davam etdirməyimizə səbəb olur. Maraq duyğusunu itirən və hər şeyi rəsmi bir prosedur kimi robotik və ruhsuz edən insanın bir insan olaraq varlığı insan olmağın (varoluşun) harasında dayanır?

Yeddinci qeydim lazımından çox dəyər verməyin gətirdiyi eqo və müqəddəsləşdirmə haqqındadır. Hekayədə Zərif saçlarına o qədər özən göstərir ki, kimsə ona toxunsa, bərk əsəbləşib özündən çıxır. İnsanoğlu bir şeyə lazımından çox əhəmmiyyət verdiyi zaman onu gərəksizcə müqəddəsləşdirir və bununla da bütün həyat standartları və prioritetləri dəyişməyə başlayır. Məsələn, hər kəsin bildiyi inəklərə sitayiş edən xalqın magistralda belə olsa, yolu kəsən inəyə toxunmadığı və ona görə bütün həyatını çətinləşdirdiyi kimi biz bəzən həyatımızn düz ortasına elə mənasız şeyləri yerləşdiririk ki, o bizə hər cəhətdən əziyyət verir, amma fərq etmirik. Bəzən o saçı sadəcə öz halına buraxmaq lazımdır. Bəzən özümüzü hər nə qədər öz həyatımızın qəhramanı olsaq belə, dünyanın mərkəzində olmadığımızla bağlı tənbeh etməyimiz lazımdır. Bəzən çox sevdiyimiz insanların qəlbini kiçik müqəddəsləşdirdiyimiz əhəmmiyyətsiz şeylər üçün qırmamalıyıq. Məsələn, yolunda canımızı qurban verməyə hazır olduğumuz övladımızı qırılan bir bardaq üçün ağlatmamalıyıq. Bəzən dünyalar qədər dərdimiz olsa da, qarşımızda gözləri dolanlar üçün mənə nə deməməliyik. Bir qəlbi qırılmaqdan qorumaq üçün çalışmalıyıq. Bu isə ancaq gərəksiz təmərküzləşdirmələrdən və müqəddəsləşdirmələrdən sıyrılaraq mümkündür məncə.

Səkkizinci qeydim gözəlliyin fərqinə vardıran faciələr haqqındadır. Hekayədə artıq bir ay qədər kölgələrlə uyğunlaşıb, normal həyat yaşamağa başlayan ailənin düz evlərinin yanında salınan parkda keçirdikləri piknikdən və kölgələr olmasaydı bu parkın heç fərqinə belə varmayacaqlarından bəhs edir müəllif. Bəli, biz bəzən həyatın məşğuliyyətlərinə o qədər qapılırıq ki, ətrafımızda baş verən dəyişikliklərdən və gözəlliklərdən bixəbər keçinirik.[1]

Bu dünyaya yaşamağa gəlmişik, yoxsa –bioloji- sağ qalmağa? Bu suala düzgün cavab tapmaq lazımdır ki, biz nə istəyirik? Yaşamaq, yoxsa keçinmək? İnsan olmaq, yoxsa nəfəs alan robot olmaq?

Düşünürəm ki, məşğuliyyətlərimiz bizi gözəlliklərdən məhrum qoymamalıdır. Bu günün ən böyük paradokslarından olan “yaşamaq üçün qazanmaq, qazanmaq üçün yaşamından olmaq” paradoksuna düşməməliyik. İşləmək ilk insandan bu tərəfə həmişə olub və qiyamətə qədər də həmişə olacaq. İşimizi düzgün idarə edə bilməyimiz üçün gərəkli bacarıq və resursları əldə edib, işdən ailə və sosyal yaşama da vaxt ayırmalıyıq. Əgər qazancımız sadəcə qəfəsimizin materialını dəyişir və bizi ətrafdaki gözəlliklərdən məhrum buraxırsa, nəyi qazanıb, nəyi itirdiyimizi və buna həqiqətən də dəyib, dəymədiyini sorğulamalıyıq.

Doqquzuncu qeydim valideyn-uşaq münasibəti ilə əlaqəlidir. Kitabda Çalışqanın ağzı yemək dolu həvəslə onu həyəcanlandıran hadisələrdən danışdığı və yeməyin özü də hiss etmədən ağzından çölə atıldığı qeyd olunub. Bu onların xoşbəxtliyinin rəsmidir. Bu hissəni oxuyarkən ağlıma kənardan nə qədər xoş görünməsə də ailəsi ilə birlikdə vaxt keçirmə bəxtiyarlığına sahib olan və övladının həvəslə onu həyəcanlandıran hadisələrdən danışmağına can qulağı ilə qulaq asan valideyn üçün bu mənzərənin nə qədər də şirin göründüyü gəldi. “Can dostum” (Good Will Hunting) filmində çox gözəl bir ifadə var deyir ki, sevdiklərimizlə aramızdaki bağı bərkidən elə onlar haqqında bildiyimiz kiçik qüsurlardır. Heç kimin bilmədiyi qüsurlar. Biz yaxınlarımızın kiçik heç kimin bilmədiyi qüsurlarını bilir və bunu artıq qüsur olaraq görmürük. Onlar bizim sevgimizin və münasibətimizin gübrəsi olur.

Onuncu qeydim isə boşluğun verdiyi narahatlıq haqqındadır. Müəllif kitabın sonunda deyir ki, “insanlar boş duranda özlərini narahat hiss edirlər”. Bəli, hansısa fiziki işlə məşğul olmadan oturmaq bizə narahat hiss etdirir. Ancaq nəsə etmək, harasa tələsmək nəyinsə öhdəsindən gəlmək istəyirik. Bəlkə də elə bu xüsusiyyətimizin öhdəsindən gəlməliyik? Bəlkə də artıq biraz sakitləşməliyik? Bəlkə də hara qaçdığımızı dayanıb, dəqiqləşdirməliyik? Qızıl dərililərin dediyi kimi ara-bir dayanmalıyıq ki, ruhumuz da bizə çatsın. Əgər boş oturanda darıxırıqsa, mütləq telefonu əlimizə alır, televiziyanı açır, kiminləsə söhbətə başlayır, yaxud hansısa işə tələsiriksə, dayanıb bir sorğulamalıyıq; axı niyə? Niyə mən özümlə tək qala bilmirəm? Nədir məni bu məşğulluğa itələyən məchul?

On birinci və sonuncu qeydim Çalışqanın atasının üzünü tanımaması ilə bağlıdır. Hekayədə Çalışqan kölgəsinin dəyişdiyini evdəki məşğullara anlada bilməyəndə bir ümid çıxıb işdə olan atasının yanına gedir. Ancaq atası bir neçə nəfərlə birlikdə liftdən enəndə Çalışqan atasının kim olduğunu tanımır. Və ata deyə səslənərək onu ayırd etməyə çalışır. Nəticədə atası da ona məhəl vermir və işinin ardınca gedir. Burada müəllifin uşağın atasının üzünü belə tanımaqda çətinlik çəkməsinə etdiyi vurğunu mən biraz da atanın xarakterini tanımaq olaraq anladım. İş yerinə gələn Çalışqan atasını da oradaki robotlardan biri kimi görür. Hər kəs standart geyinir, standart davranır və standartlaşdırılmış xarakterə bürünüb. Bu da onu atasını tanımaqda çaşdırır. Çünki atasının özünəməxsusluğu yoxdur. Onların evində tək iş adamı kimi fərqli idi, amma iş yerində hərkəs kimidir. Bu mənim ağlıma gələnlər idi. Bunu da bölüşmək istədim.

Beləcə “Məşğul ailə” kitabından yola çıxaraq biraz fikirlərimi sərd etdim. Ümid edirəm ki, oxucular üçün də faydalı oldu. Məşhur sözdə deyildiyi kimi könül söhbət istəyir çay bəhanədir. Mən də söhbət etmək, içimdə yığılan sözləri sətirlərə tökmək istəyirdim bu kitabı bəhanə etdim. Nəzərinizə çatdırım ki, mən də məşğuliyyətlərimdən vaxt edib, bu yazını ancaq 10 günə yekunlaşdıra bildim. Yəni, üzərində müxtəlif vaxtlarda çalışdığım üçün müəyyən yerlərdə üslub fərqi ola bilər. O səbəbdən qüsurlar üçün haqqınızı halal edin. Gələn kitablarda görüşənədək. Xüdahafiz!

08.04.2026

[1] Bizdən yaxınlarımız soruşanda ki, necəsən? Nə yaxşıyıq, nə də ki, pis yəni ölməyəcək qədər resursla dolanırıq mənasında keçinirik deyirik. Bu mənası ilə həyatda bir bitki kimi yaşayırıq mənasına işarət etməsi üçün keçinirik kəliməsindən istifadə etdim. Bununla birlikdə keçinmək ölmək mənasına da gəlir. Və elə qafil də ölüb gedirik mənasını verməsi üçün də keçinirik kəliməsini seçdim.